Sveti Sava u predanju i književnosti (24.1.2012.)

SVETI SAVA U PREDANJU

Narodno predanje o svetom Savi datira još iz vremena njegovog života. Prvi zapisivači bili su njegovi biografi, ali najveći broj zabeleženoh predanja je novijeg datuma , a zabeležen je i objavljen tek krajem XIX i početkom XX veka.

Prvi je priče o svetom Savi beležio Vuk Karadžić, a veliku ulogu u očuvanju predanja ima ''Bosanska vila'' , časopis u kom su od 1897. do 1901. godine objavljivane priče, pesme i legende prikupljene na poziv g. Vida Vuletića-Vukasovića.

Na osnovu sakupljene građe Vladimir Ćorović ističe da je kult svetog Save u staroj srpskoj državi bio izuzetno razvijen, a da su ga čuvali i negovali kako pravoslavci, tako i muslimani i katolici.

Najviše se o Savi pričalo u oblasti Studenice i Mileševe, u Hercegovini do Neretve, u Crnoj Gori i Boki Kotorskoj, u Bosni i Sremu i u pravoslavnim naseljima Dalmacije, Like i Banije.

Najstarije razdoblje razvoja Savinog kulta datira u XIII i XIV stoleće i oslanja se na pisane tekstove i legende u likovnim predstavama.

Period XV i XVI stoleća obeležavaju motivi iz crkvenih propovedi koji prelaze u usmenu književnost. Imenom svetog Save zamenjivano je ime drugih svetaca. Taj se proces nastavlja u XVII stoleću, a intezivira se u doba prosvetiteljstva, kada se Savindan proglašava školskom slavom. Sava dobija osobine narodnog učitelja koji, putujući po zemlji , savetuje i uči ljude kako da prave sir, grade prozore na kući, pletu užad, oru... Njegova kletva može da ubije, a blagoslov donosi blagostanje poštenim i bogougodnim ljudima.

SVETI SAVA U KNJIŽEVNOSTI

Kult svetog Save formira se u XIII veku u Hilandaru i Mileševi.Prvi napisani tekstovi o svetom Savi nastali su posle njegove smrti i pripadaju crkvenoj književnosti.

Najpoznatiji tekstovi srednjovekovne književnosti o svetom Savi su žitija koja su napisali Domentijan i Teodosije.

Domentijan je bio hilandarski jeromonah i duhovnik koji je boravio u Karejskoj isposnici i u Pirgu preobraženja. Pretpostavlja se da je bio Savin učenik, čak da ga je pratio na njegovom drugom putovanju u Svetu zemlju. Jedan od glavnih književnih izvora Žitija svetog Save je Kratko žitije svetog Save. Domentijan je Žitije pisao verovatno 1243. ili 1254. godine u Karejskoj isposnici po želji kralja Uroša .Njegovo se delo odlikuje bogatstvom retorskih i pesničkih figura, čestim biblijskim navodima i parafrazama. Ovo je delo pisano za dvorsku publiku i nije mnogo prepisivano ni omiljeno među monasima.

O Teodosiju se zna mnogo više nego o Domentijanu, zbog toga što je ostavljao autobiografske zapise na gotovo svim svojim radovima. Napisao je dva životopisa, dve službe i tri kanona. Kašanin ga smatra našim prvim pravim profesionalnim piscem, najplodnijim i najraznovrsnijim. Teodosijevo žitije napisano je pre 1292.godine. Teodosije u uvodu Žitija svetog Save navodi da je ono '' skazano Domentianom'' a ''spisano Teodosijem'', odnosno da je Savin život Domentijan ispričao, a on ga napisao. Teodosijevo žitije bilo je mnogo popularnije od Domentijanovog, verovatno zbog vedre i pesničke atmosfere i obilja slika crkvenog i dvorskog života i jasnog jezika. Nijedno književno delo srpske književnosti nije bilo toliko prepisivano u srednjem veku i turskim vremenima, ni rasprostranjeno u stranim zemljama koliko ovo žitije.

Tokom vekova daljeg razvoja pisane srpske književnosti, Savino se ime pominje često, pogotovo od XIX stoleća. Sava je inspirisao prozna i poetska dela različite umetničke vrednosti. O njemu su pisala najpoznatija imena naše književnosti i potpuno nepoznati autori.